Apollo i Dafne Berniniego: mit i rzeźba w Galerii Borghese

Apollo i Dafne to marmurowa grupa naturalnej wielkości autorstwa Gian Lorenza Berniniego, wykonana w latach 1622-1625 dla kardynała Scipione Borghese. Pokazuje moment z Metamorfoz Owidiusza, w którym nimfa Dafne, ścigana przez boga Apollina, zamienia się w drzewo laurowe. Ma 243 cm wysokości, jest z marmuru kararyjskiego i wciąż stoi w willi, dla której powstała: w sali 3 Galerii Borghese w Rzymie, nazwanej jej imieniem.

Mit o Apollu i Dafne w Metamorfozach Owidiusza

Historia pochodzi z I księgi Metamorfoz Owidiusza, łacińskiego poematu o przemianach, który powstał na początku I wieku n.e. To rzymska wersja greckiego mitu: Apollo jest bogiem słońca, muzyki i poezji, a Dafne nimfą, córką boga rzeki Penejosa i towarzyszką Diany, bogini łowów.

Wszystko zaczyna Kupidyn. Dumny ze swojego łuku Apollo kpi ze strzał małego boga, a Kupidyn mści się dwoma strzałami. Katalog Galerii Borghese streszcza to tak: złota strzała sprawia, że Apollo zakochuje się w Dafne, a ołowiana, że Dafne odrzuca wszelką miłość. Apollo ją ściga. Ona biegnie, aż opada z sił, a wtedy błaga ojca, by przemienił ciało, które rozbudziło pożądanie boga.

Prośba zostaje wysłuchana natychmiast. Jak pisze Owidiusz, kora zamyka się wokół jej piersi, włosy stają się liśćmi, ramiona gałęziami, a stopy zapuszczają korzenie. Apollo wciąż kocha drzewo. Ogłasza laur swoim: będzie wieńczył jego włosy, jego lirę i rzymskich wodzów podczas triumfów, i pozostanie zielony na zawsze. Dlatego wieniec laurowy stał się znakiem poetów i zwycięzców.

Jak Bernini wyrzeźbił przemianę

Bernini wybrał tę jedną sekundę, w której dokonuje się przemiana. Apollo właśnie dogonił Dafne. Jego prawa stopa stoi na ziemi, lewa jest jeszcze w powietrzu, a płaszcz powiewa za nim od biegu. Lewa dłoń sięga po jej ciało, a dotyka kory. Ramiona Dafne wystrzeliwują w górę, twarz odwraca się ku niemu, ale palce stóp są już korzeniami, a palce dłoni i włosy liśćmi laurowymi.

Archiwa muzeum pozwalają prześledzić pracę krok po kroku:

• 2 sierpnia 1622: zakup bloku marmuru.
• 1623: praca staje na mniej więcej rok, bo Bernini rzeźbi dla tego samego mecenasa swojego Dawida.
• 1624: wypłaty dla rzeźbiarza zostają wznowione.
• Do marca 1625: gotowy jest cokół, dzieło kamieniarza Agostina Radiego.
• Sierpień 1625: grupa zostaje ustawiona w willi.
• 24 listopada 1625: ostatnia wypłata. Bernini otrzymał łącznie 1000 skudów.

Była to ostatnia z wielkich marmurowych grup, które Bernini wykonał dla Scipione Borghese. Powstała po Porwaniu Prozerpiny, które kardynał podarował w 1622 roku, i w tym samym czasie co Dawid.

Katalog przypisuje ten efekt prostym narzędziom użytym z ogromną wprawą. Świder otwiera szczeliny między palcami zmieniającymi się w liście i palcami stóp zmieniającymi się w korzenie, i uwalnia luźne pasma włosów. Dłuto zębate nadaje fakturę korze. Różne stopnie polerowania oddzielają skórę od tkaniny. Podczas konserwacji w 1997 roku konserwatorzy odkryli, że Bernini owinął najcieńsze elementy poduszkami z gipsu, by chronić je przed drganiami, gdy pracował nad resztą, a na końcu je usunął.

Bernini nie pracował sam. XVII-wieczny pisarz Giovanni Battista Passeri przypisał niektóre detale utalentowanemu asystentowi Berniniego, Giulianowi Finellemu. Po dokładnym zbadaniu rzeźby muzeum opisuje dziś udział Finellego jako ogólną pomoc warsztatu, a nie autorstwo konkretnych fragmentów.

Co oznacza rzeźba

Grupa musiała usprawiedliwić nagi pogański mit w domu kardynała i robi to cokół. Jest na nim kartusz w kształcie smoczej skóry z dwoma łacińskimi wersami kardynała Maffea Barberiniego, przyszłego papieża Urbana VIII. Pierwszy brzmi “Quisquis amans sequitur fugitivae gaudia formae”: kto, kochając, goni za rozkoszami ulotnego piękna. Drugi wers kończy się tym, że kochanek ma ręce pełne liści i gorzkich jagód. Już pod koniec XV wieku Dafne symbolizowała cnotę, która ucieka przed pokusą i pozostaje czysta, wiecznie zielona jak laur.

Katalog muzeum odczytuje w niej też drugie przesłanie: Apollo i laur sławią samego kardynała i jego nową willę jako miejsce sztuki i przyjemności.

Bernini czerpał też ze sławnych wzorów. Jego Apollo kopiuje antycznego Apolla Belwederskiego z Watykanu, aż po sandały. Katalog wskazuje również uciekającego Akisa Annibalego Carracciego ze stropu Palazzo Farnese. Twarz Dafne przypomina krzyczącą matkę z Rzezi niewiniątek Guida Reniego. Reni był ulubionym malarzem Scipione Borghese.

Detale, na które warto spojrzeć: palce, kora i inskrypcja

Stojąc przed rzeźbą, poszukaj tych szczegółów:

• Palce Dafne. Każdy kończy się cienkimi, rozdzielonymi liśćmi laurowymi.
• Dłoń Apollina. Spoczywa na biodrze Dafne dokładnie tam, gdzie kora zamyka się na skórze.
• Jej palce u stóp. Zmieniają się w korzenie wczepione w ziemię.
• Dwa kartusze. Kartusz w kształcie smoczej skóry z dwuwierszem Barberiniego jest tu od 1625 roku. Drugi, w kształcie orła, z wersami Owidiusza, dodano w latach 80. XVIII wieku.
• Niedokończony tył. Niektóre powierzchnie, których Bernini nie spodziewał się nikomu pokazywać, pozostały surowe. Widać je dziś, bo grupa stoi na środku sali.
• Sufit. Malowidło Pietra Angelettiego na sklepieniu, z lat 80. XVIII wieku, pokazuje Kupidyna trafiającego Apollina i Dafne dwiema strzałami, z przemianą pośrodku.

Gdzie stoi w Galerii Borghese

Apollo i Dafne znajduje się w sali 3, Sali Apollina i Dafne, na parterze, razem z kolekcją rzeźb. Bernini ustawił grupę pod ścianą obok kaplicy. Odwiedzający wchodzili od prawej strony Apollina, więc najpierw widzieli pościg, a dopiero na końcu przemieniające się ciało Dafne.

Pod koniec XVIII wieku książę Marcantonio IV Borghese zlecił nowy wystrój willi architektowi Antoniowi Asprucciemu. Najważniejsze posągi ustawiono na środku sal. Apollo i Dafne była jedynym nowożytnym dziełem przeniesionym w ten sposób, a w 1785 roku, za radą rzeźbiarza Vincenza Pacettiego, obrócono ją do obecnego położenia. Wtedy też dodano drugi kartusz. Wystrój sali z lat 1780-1785 zaplanowano wokół grupy.

Przeniesienie odebrało grupie punkt widzenia zamierzony przez Berniniego, ale dzięki niemu można ją dziś obejść dookoła. W sali są jeszcze dwa dzieła związane z Apollinem: kolosalna marmurowa głowa boga z II wieku p.n.e. i obraz Dossa Dossiego Apollo i Dafne. Wisi tu też Melissa Dossiego.

Grupa stoi w willi od 1625 roku. Państwo włoskie kupiło ją wraz z resztą kolekcji Borghese w 1902 roku.

Jak zobaczyć ją podczas wizyty

Każda wizyta w Galerii Borghese odbywa się w dwugodzinnym przedziale czasowym. Wejście jest o pełnej godzinie, do 180 osób na przedział, a rezerwacja jest obowiązkowa nawet przy bezpłatnych biletach. Sale od 1 do 4 leżą na parterze, więc Paulinę Bonaparte Canovy, Dawida Berniniego i Apolla i Dafne zobaczysz blisko siebie. Zdjęcia są dozwolone, bez lampy błyskowej i statywu.

Oficjalny bilet kosztuje 18 € (16 € + 2 € opłaty za rezerwację), czyli około 20 USD. Nie podlega zwrotowi ani zmianie. Ulgi i bilety bezpłatne opisuje strona o cenach biletów. Jeśli chcesz, by ktoś objaśnił rzeźby na miejscu, zwiedzanie z przewodnikiem kosztuje od 55 USD od osoby i obejmuje zarezerwowany przedział. Bilet z audioprzewodnikiem kosztuje od 44 USD. Obie oferty podają bezpłatne odwołanie do 24 godzin wcześniej. Wszystkie opcje znajdziesz na stronie z biletami i wycieczkami.

Apollo i Dafne to jedno z niewielu dzieł, dla których przychodzi większość zwiedzających. O pozostałych i o tym, gdzie wiszą, przeczytasz w przewodniku Galeria Borghese: co zobaczyć.