Paulina Bonaparte jako Wenus Zwycięska: rzeźba Canovy

Paulina Bonaparte jako Wenus Zwycięska to marmurowy portret siostry Napoleona autorstwa Antonia Canovy, wyrzeźbiony w Rzymie w latach 1804-1808. Paulina spoczywa półnaga na sofie, trzymając złote jabłko, które czyni ją Wenus, zwyciężczynią sądu Parysa. Posąg zamówił jej mąż, książę Camillo Borghese. Stoi w sali 1 Galerii Borghese, nazwanej od niego Salą Pauliny.

Kim była Paulina Bonaparte

Paulina Bonaparte (1780-1825) urodziła się jako Maria Paola Buonaparte w Ajaccio na Korsyce, jako szóste dziecko Carla Buonapartego i Letizii Ramolino. Jej starszym bratem był Napoleon, a podobno była jego ulubioną siostrą.

Jej życie w skrócie:

• 1797: Napoleon wydaje ją za generała Charles’a Leclerca. Ich syn Dermide rodzi się w 1798 roku.
• 1801-1802: wyjeżdża z Leclerkiem na Saint-Domingue (dzisiejsze Haiti), gdzie on umiera na gorączkę w listopadzie 1802 roku.
• 1803: poślubia Camilla Borghese, 6. księcia Sulmony, rzymskiego arystokratę. Napoleon, wtedy pierwszy konsul, chciał związku ze starym rzymskim rodem.
• 1804: jej jedyne dziecko, Dermide, umiera we Frascati.
• 1814: po upadku Napoleona jako jedyna z jego rodzeństwa odwiedza go na wygnaniu na Elbie.
• 1825: umiera we Florencji, trzy miesiące po pojednaniu z Camillem.

W Paryżu i Rzymie miała opinię skandalistki, co po części tłumaczy, dlaczego posąg wywołał takie poruszenie.

Zamówienie i skandal

Camillo Borghese zamówił portret u Canovy w 1804 roku, a według muzeum zapłacono za niego 6000 skudów 15 maja 1808 roku. Małżeństwo nie było szczęśliwe, ale Camillo zwrócił się do najsłynniejszego rzeźbiarza epoki.

Canova przedstawił ją jako Wenus po sądzie Parysa. W micie trojański królewicz Parys dał złote jabłko Wenus, a nie Junonie czy Minerwie, jako najpiękniejszej bogini, i właśnie to jabłko trzyma w lewej dłoni. Wikipedia zauważa, że ród Borghese wywodził się rzekomo od Wenus przez jej syna Eneasza, legendarnego przodka Rzymian.

Nagość wywołała plotki. Kilka opowieści, przekazywanych, ale niepotwierdzonych, mówi, że:

• Canova najpierw zaproponował, by przedstawić ją ubraną jako Dianę, dziewiczą łowczynię, a Paulina ze śmiechem odparła, że nikt by w to nie uwierzył.
• Zapytana, jak mogła pozować tak skąpo odziana, odpowiedziała, że pracownię ogrzewał piec.

Muzeum jasno stwierdza, że posąg jest wyidealizowanym portretem w “wdzięcznym” stylu Canovy, a Wikipedia zauważa, że realistyczna jest tylko głowa. To, czy naprawdę pozowała nago, wciąż jest przedmiotem sporu.

Jak Canova go wyrzeźbił

Paulina leży na dwóch poduszkach i miękkim materacu, na udrapowanej sofie typu zwanego “agrippina”. Prawą dłonią podpiera głowę, w lewej trzyma jabłko. Jej poza przypomina etruskie i rzymskie postacie spoczywające na wiekach sarkofagów oraz leżące Wenus weneckiego malarstwa XVI wieku.

Katalog muzeum wyjaśnia metodę. Przeniesienie modelu z gipsu naturalnej wielkości na marmur Canova zostawił asystentom, a ostateczne polerowanie zachował dla siebie. Powierzchnię wykończył acqua di rota, wodą kapiącą na kamień szlifierski, by chłodzić narzędzia, co nadało marmurowi różowawy połysk. Muzeum zauważa, że efekt najlepiej wyglądał przy świecach.

Kilka detali, na które warto spojrzeć:

• Materac. Zdaje się uginać pod jej ciężarem. Muzeum łączy to z wyrzeźbionym przez Berniniego materacem antycznego Hermafrodyty z tej samej kolekcji, sprzedawanego Napoleonowi, gdy Canova pracował. Canova był przeciwny tej sprzedaży.
• Sofa. Kryje mechanizm wykonany w Turynie, który pozwala obracać rzeźbę, by można ją było oglądać ze wszystkich stron. Przywrócono go do działania podczas konserwacji w 1997 roku. Nóżki w kształcie lwich łap dodano dopiero w 1953 roku.
• Model. Oryginalny gipsowy model, wciąż z punktami pomiarowymi użytymi do przeniesienia go na marmur, jest w gipsotece Canovy w Possagno. Rysunki przygotowawcze są w Museo Civico w Bassano.

Wymiary: według katalogu muzeum postać ma 92 cm wysokości, 160 cm z sofą, i jest z marmuru kararyjskiego.

Gdzie stoi posąg

Posąg nie trafił do willi od razu. W 1809 roku pojechał do Turynu, gdzie Camillo był gubernatorem. W 1814 roku wysłano go z Genui z powrotem do Rzymu i pokazywano w Palazzo Borghese, oświetlony pochodniami nawet nocą. W 1838 roku przeniesiono go do willi, najpierw do Sali Heleny i Parysa, dziś sali 19. W 1889 roku stanął tam, gdzie stoi dziś: w sali 1, Sali Pauliny, na parterze.

Salę wybrano tak, by pasowała do sufitu. Domenico de Angelis namalował tam w 1779 roku Sąd Parysa, otoczony scenami z historii Wenus i Eneasza. Przed zakupem Napoleona sala nazywała się Salą Wazy, od antycznej Wazy Borghese, która stoi dziś w Luwrze.

Jak zobaczyć go podczas wizyty

Galeria Borghese wpuszcza zwiedzających w dwugodzinnych przedziałach czasowych, do 180 osób, a każdy bilet wymaga rezerwacji. Torby większe niż 21 x 15 cm trzeba najpierw oddać do szatni. Zdjęcia bez lampy błyskowej są dozwolone.

Oficjalny bilet kosztuje 18 € (16 € + 2 € opłaty za rezerwację), czyli około 20 USD, i nie podlega zwrotowi. Bilet z audioprzewodnikiem od 44 USD albo zwiedzanie z przewodnikiem od 55 USD dodają komentarz w sali. Obie oferty podają bezpłatne odwołanie do 24 godzin wcześniej. Wszystkie opcje znajdziesz na stronie z biletami i wycieczkami.

Inne dzieła, dla których przychodzi większość zwiedzających, opisuje nasza lista arcydzieł: Paulina Bonaparte Canovy w Galerii Borghese i reszta, od Berniniego po Caravaggia.